Nhiệm kỳ Đại hội XIII diễn ra trong một bối cảnh rất đặc biệt: thế giới biến động nhanh, phức tạp và khó lường; đại dịch Covid-19 để lại những hệ lụy sâu sắc trên mọi mặt đời sống; xu thế chuyển đổi số, kinh tế tri thức, cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia ngày càng gay gắt. Trong bối cảnh ấy, Đảng ta đã xác định rõ, muốn đất nước phát triển nhanh và bền vững thì phải dựa vào hai trụ cột mang tính nền tảng và lâu dài: văn hóa và con người Việt Nam. Quan điểm đó không chỉ là sự kế thừa truyền thống “văn hóa soi đường cho quốc dân đi”, mà còn được bổ sung, phát triển phù hợp với yêu cầu của kỷ nguyên mới: văn hóa và con người không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là sức mạnh nội sinh, là nguồn lực và động lực quan trọng.

Tư duy mới ấy được thể hiện rõ nét qua việc Đảng ban hành, chỉ đạo triển khai hàng loạt chủ trương, chính sách lớn về văn hóa và con người. Chẳng hạn, việc sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các đạo luật trong lĩnh vực văn hóa, thông tin, giáo dục, gia đình, di sản; xây dựng chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa; thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa; chăm lo xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, nâng tầm đời sống tinh thần của Nhân dân.

Một điểm nhấn rất rõ của nhiệm kỳ này là việc văn hóa được nhìn nhận gắn chặt với độc lập tự cường của dân tộc và hội nhập quốc tế sâu rộng. Văn hóa không tách rời kinh tế, chính trị, xã hội, mà hòa quyện, tương hỗ cho nhau. Tư duy mới của Đảng về văn hóa và con người còn thể hiện ở việc khơi dậy mạnh mẽ lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, nhân ái, khát vọng phát triển phồn vinh, hạnh phúc.

Nhiệm kỳ Đại hội XIII đã chứng kiến một bước tiến quan trọng trong việc thể chế hóa quan điểm của Đảng thành pháp luật, chính sách, chương trình hành động cụ thể của Nhà nước và toàn xã hội. Trước hết, có thể nhấn mạnh đến việc lần đầu tiên Quốc hội ban hành Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2035. Đây là dấu mốc có ý nghĩa chiến lược, thể hiện sự quan tâm sâu sắc và đầu tư có trọng tâm, trọng điểm cho văn hóa, tương xứng với vai trò “sức mạnh nội sinh quan trọng” đã được khẳng định trong văn kiện Đại hội XIII; là bước tiến lớn về nhận thức, thể chế và nguồn lực, mở ra không gian chính sách rộng lớn cho văn hóa trong giai đoạn mới.

Cùng với đó, hệ thống pháp luật về văn hóa, sáng tạo, truyền thông cũng được sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện theo hướng hiện đại, hội nhập và bám sát thực tiễn. Luật Điện ảnh (sửa đổi) được ban hành đã mở rộng dư địa cho sáng tạo, khuyến khích xã hội hóa, tạo hành lang pháp lý thuận lợi để điện ảnh Việt Nam có thể bứt phá, trở thành một ngành công nghiệp văn hóa đúng nghĩa. Luật Sở hữu trí tuệ được sửa đổi nhằm bảo vệ tốt hơn quyền tác giả, quyền liên quan - yếu tố nền tảng để nuôi dưỡng lao động sáng tạo và bảo đảm thị trường văn hóa vận hành minh bạch.

Luật Báo chí (sửa đổi) đang được xây dựng theo hướng vừa bảo vệ quyền tự do sáng tạo, quyền tiếp cận thông tin của người dân, vừa bảo đảm quản lý hiệu quả không gian truyền thông mới trong thời đại số. Việc nghiên cứu, chuẩn bị sửa đổi Luật Di sản văn hóa theo tinh thần tiếp cận di sản vừa bảo tồn, vừa gắn với phát triển bền vững, sinh kế cộng đồng và hội nhập quốc tế, đã cho thấy sự tiến bộ rõ rệt trong tư duy lập pháp về văn hóa. Đi liền với quá trình hoàn thiện thể chế là một đời sống học thuật, trao đổi chính sách về văn hóa hết sức sôi nổi và liên tục lan tỏa trong toàn hệ thống chính trị.

Từ thể chế, chính sách và diễn đàn học thuật, tinh thần đổi mới về văn hóa của nhiệm kỳ XIII còn được thể hiện sinh động trong đời sống văn hóa - nghệ thuật đương đại, với nhiều sự kiện có tầm vóc lớn, tạo hiệu ứng xã hội tích cực. Đặc biệt, chuỗi sự kiện nghệ thuật, concert và chương trình giao lưu văn hóa-nghệ thuật nhân dịp kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập nước (A80) đã để lại dấu ấn sâu đậm, lan tỏa mạnh mẽ tinh thần yêu nước, niềm tự hào dân tộc, tri ân các thế hệ cha anh, khơi dậy ở lớp trẻ tình cảm, trách nhiệm đối với Tổ quốc.

Bên cạnh đó, các lễ hội văn hóa, ngày hội di sản, festival nghệ thuật, tuần lễ phim, triển lãm, không gian sáng tạo… được tổ chức ngày càng chuyên nghiệp, đa dạng hơn. Nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể tiếp tục được UNESCO ghi danh và bảo vệ; nhiều giá trị văn hóa truyền thống được khôi phục, tôn vinh, đồng thời sáng tạo phù hợp với đời sống đương đại. Trên nền tảng ấy, công nghiệp văn hóa và kinh tế văn hóa tiếp tục khẳng định vai trò một động lực tăng trưởng mới, đóng góp tích cực vào GDP, tạo việc làm và nâng cao năng lực cạnh tranh mềm của quốc gia.

Không thể không nhắc đến những nỗ lực lớn trong xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, nâng tầm đời sống tinh thần của Nhân dân. Từ phong trào xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở đến việc hình thành văn hóa công vụ, văn hóa học đường, văn hóa doanh nghiệp; từ các thiết chế văn hóa cấp xã, huyện, tỉnh được nâng cấp, đầu tư, đến các không gian sáng tạo cộng đồng ở đô thị; từ các hoạt động bảo vệ trẻ em trước tác động tiêu cực của môi trường số đến việc lan tỏa những tấm gương người tốt, việc tốt trong đời sống xã hội - tất cả đã tạo nên một bức tranh sinh động về sự chuyển động tích cực của văn hóa Việt Nam trong nhiệm kỳ Đại hội XIII.

Nhìn lại nhiệm kỳ Đại hội XIII, điều dễ nhận thấy là văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trở thành một nguồn lực mềm quan trọng cho phát triển đất nước. Trước hết, văn hóa đã khơi dậy mạnh mẽ lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm công dân. Trong đại dịch Covid-19 và những thời khắc cam go của đất nước, hàng triệu tấm lòng đã cùng chia sẻ, đùm bọc, tương trợ lẫn nhau, giúp chúng ta nhận ra rằng sức mạnh của dân tộc không chỉ nằm ở tiềm lực vật chất, mà còn ở tình người, nghĩa đồng bào, ở bản sắc văn hóa nhân văn sâu sắc. Cùng với đó, văn hóa còn góp phần xây dựng chuẩn mực ứng xử, đạo đức xã hội, văn hóa công vụ, văn hóa doanh nghiệp, văn hóa học đường. Một tác động quan trọng khác là văn hóa đã và đang trở thành động lực cho đổi mới sáng tạo, là cầu nối của hội nhập và ngoại giao Nhân dân.

Sự phát triển văn hóa gắn với xây dựng con người Việt Nam toàn diện đã tạo nên nền tảng tinh thần quan trọng cho phát triển bền vững.

Nhiệm kỳ Đại hội XIV được kỳ vọng sẽ tiếp tục khẳng định và phát triển mạnh mẽ hơn nữa quan điểm của Đảng rằng, văn hóa và con người là nền tảng tinh thần, là sức mạnh nội sinh, là nguồn lực và động lực quan trọng của sự phát triển đất nước.

Văn hóa cần tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm của mọi chiến lược phát triển; con người Việt Nam cần tiếp tục được coi là chủ thể, là trung tâm, là mục tiêu và là động lực của tiến trình đổi mới. Điều đó đòi hỏi chúng ta phải hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về văn hóa; mở rộng không gian sáng tạo; khuyến khích xã hội hóa đúng hướng; coi trọng bảo tồn di sản gắn với phát triển bền vững; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng và xã hội.

Cần tiếp tục phát triển mạnh mẽ công nghiệp văn hóa, kinh tế văn hóa và văn hóa số, tận dụng ưu thế của khoa học - công nghệ và chuyển đổi số, song song với việc nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân cách, đạo đức, lối sống, khát vọng và trách nhiệm xã hội của mỗi công dân.

Việc phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, sức sáng tạo của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, doanh nhân, thanh niên… sẽ là yếu tố quyết định để tạo nên một không gian phát triển văn hóa phong phú, lành mạnh và giàu tính nhân văn.